Pesten op het werk en burn-out: wat het onderzoek over je gezondheid zegt

Als je op zondagavond al tegen maandag opziet

Het begint op zondagavond. Je ruimt de vaatwasser in, en halverwege merk je dat je kaken op elkaar staan. Morgen zit je weer in dat overleg, naast de collega die je steeds onderbreekt. Of die jouw voorstel afkraakt terwijl iedereen meeluistert. Of je wordt weer niet gevraagd voor de lunch, en iedereen doet alsof dat toeval is.

In mijn praktijk hoor ik zelden over een openlijke ruzie. Vaker gaat het om een reeks kleine dingen die je los van elkaar nauwelijks kunt aanwijzen: een grap die telkens over jou gaat, een mail waarin jouw bijdrage net ontbreekt, een leidinggevende die jouw fouten hardop bespreekt en die van anderen niet. Omdat elk voorval klein lijkt, ga je aan jezelf twijfelen. Ben ik te gevoelig? Zie ik spoken?

Ondertussen merkt je lichaam het wel.

Misschien herken je dit: je slaapt onrustiger in de nacht voor een werkdag, je schouders zakken pas op vrijdagavond, en in het weekend heb je meer tijd nodig om bij te komen dan vroeger. Misschien heb je al eens in de auto op de parkeerplaats gezeten, motor uit, zonder dat je kon uitstappen. Dit artikel gaat over die situatie. Pesten speelt zich af op je werk, dus je vindt het bij het thema werk en ziekmelden. De klachten die het geeft, neem je wel mee naar huis, naar je bank en je bed.

Waarom je het niet van je af kunt laten glijden

Het advies dat je misschien krijgt, is om erboven te gaan staan. Trek het je niet aan, laat het langs je heen gaan. Dat advies gaat ervan uit dat het probleem in jouw reactie zit. Het onderzoek wijst een andere kant op.

In 2023 bundelden onderzoekers de studies die werkenden over langere tijd volgden, zodat ze konden zien wat er eerst kwam: het pesten of het verzuim.^[1] Wie op het werk gepest werd, had daarna 26% meer kans op ziekteverzuim dan wie niet gepest werd. Dat bleef zo nadat de onderzoekers rekening hielden met andere factoren, en het gold zowel bij korte als bij langere periodes van volgen.

Een grote Deense studie uit 2025 keek verder dan verzuim.^[2] Ruim 75.000 werkenden vulden tussen 2004 en 2014 een vragenlijst in. Daarna volgden de onderzoekers via de nationale registers wie in het ziekenhuis een psychische aandoening vastgesteld kreeg, en wie medicijnen ophaalde bij de apotheek. Wie al eerder zo'n diagnose of zulke medicijnen had, telde niet mee. Werkenden die aangaven gepest te worden, hadden 37% meer kans op een vastgestelde psychische aandoening, onder meer stemmingsaandoeningen en stressgerelateerde aandoeningen. Toen de onderzoekers mannen en vrouwen apart bekeken, was dat verband alleen bij vrouwen duidelijk. Het ophalen van medicijnen, zoals slaap- en kalmeringsmiddelen en antidepressiva, kwam bij mannen en bij vrouwen die gepest werden vaker voor.

Bewijzen dat het pesten de klachten veroorzaakt, kunnen deze studies niet. Ze volgen mensen, ze grijpen niet in. De Deense onderzoekers schrijven zelf dat ze niet alle andere invloeden konden uitsluiten, persoonlijkheid bijvoorbeeld.^[2] Wel keken beide studies vooruit in de tijd: eerst werd het pesten gemeten, pas daarna het verzuim of de diagnose. Wat je voelt, staat dus niet los van wat er op je werk gebeurt.

In de psychosomatische fysiotherapie noemen we dit een zenuwstelsel dat te weinig tijd krijgt om te herstellen. Na een spannend moment schakelt normaal de parasympathische rem in: het deel van je zenuwstelsel dat je hartslag laat zakken en je lichaam terugbrengt in de herstelmodus. Bij pesten staat het volgende spannende moment vaak al klaar voordat die rem zijn werk heeft gedaan, morgen in hetzelfde overleg of vanavond in je mailbox. Je lichaam staat dan vaker in de overlevingsstand dan in de herstelmodus. In mijn praktijk zie ik vaak dat een vrij weekend dan wel iets oplevert, maar minder lang dan je hoopt, zolang op maandag dezelfde situatie op je wacht.

Wanneer pesten meer van je vraagt dan je alleen kunt dragen

Je hoeft niet te wachten tot je niet meer kunt. Herken je een of meer van deze signalen, dan is dat een reden om met je huisarts te praten:

• Je slaapt al weken slecht, vooral in de nachten voor een werkdag, of je overweegt slaapmiddelen om de week door te komen.
• Je stemming is gezakt en trekt op vrije dagen niet meer bij. Hoe dat kan voelen, lees je bij emotioneel uitgeput zijn en nergens zin in hebben.
• Je lichaam geeft signalen die je niet van jezelf kent, zoals een bonkend hart voor een overleg of een maag die op werkdagen opspeelt.
• Je drinkt meer dan je wilt, of je grijpt vaker naar iets om de spanning te dempen.
• Je twijfelt of je je ziek mag melden, en die twijfel houdt je wakker. Over die drempel gaat schuldgevoel bij ziekmelden.

Soms raakt pesten dieper dan slaap en stemming. Een onderzoek dat werkenden in Finland, Zweden en Denemarken jarenlang volgde, zag bij mensen die op het werk gepest werden vaker een suïcidepoging of overlijden door suïcide.^[3] Toen de onderzoekers rekening hielden met psychische klachten die er aan het begin al waren, werd dat verband kleiner en niet meer zeker. Het is een reden om psychische klachten tijdens pesten vroeg serieus te nemen, en om hulp te vragen voordat ze zwaarder worden.

Ben je nu bezig met gedachten aan zelfdoding, of heb je nu hulp nodig? Bel 0800-0113 (gratis, 24/7) of 113. Je kunt ook chatten via 113.nl. Op die plek ben je bij iemand die er echt voor je is.

Een van deze signalen herkennen is geen teken dat het misgaat. Het is een teken dat je opmerkt wat aandacht verdient, en daar kun je vandaag iets mee.

Wat je kunt doen terwijl het nog speelt

Het gedrag van een ander kun je niet sturen. Wel kun je kiezen wat je met je eigen dagen doet, en wie je erbij haalt. Vijf plekken om te beginnen, van klein naar groter.

1. Schrijf op wat er gebeurt, kort en zakelijk

Noteer na elk voorval in een paar regels wat er gebeurde, wanneer, en wie erbij was. Geen analyse, geen uitleg waarom het je raakte. Die aantekeningen helpen je straks in een gesprek met je leidinggevende, een vertrouwenspersoon of de bedrijfsarts, omdat je dan niet uit je geheugen hoeft te putten. En wat op papier staat, hoeft niet alleen meer in je hoofd rond te gaan.

2. Haal er iemand bij, binnen of buiten je werk

Heeft je organisatie een vertrouwenspersoon, dan kun je daar in vertrouwen je verhaal kwijt, zonder dat er meteen iets in gang wordt gezet. Voelt dat niet veilig, begin dan buiten je werk: bij je partner, een vriendin of je huisarts. In mijn praktijk hoor ik vaak dat mensen er lang over zwijgen, uit angst dat het erger wordt als ze het benoemen. Juist dan helpt een tweede paar ogen, iemand die zegt wat jij al vermoedde.

3. Trek een duidelijke streep tussen werk en thuis

Gaat de spanning van je werkdag mee naar de keukentafel, dan helpt een vaste afsluiting. Met het grensritueel sluit je je werkdag af met twee of drie handelingen die je zelf kiest, zodat je avond een duidelijk begin krijgt. Zet daarnaast je werkmail en de groepsapp van je team na werktijd op stil, als je werk dat toelaat. In de psychosomatische fysiotherapie zien we zo'n vaste afsluiting als een manier om de parasympathische rem 's avonds meer ruimte te geven.

4. Laat je huisarts meekijken naar je klachten

Slaap je slecht, is je stemming gezakt of geeft je lichaam signalen die je niet vertrouwt, maak dan een afspraak bij je huisarts. Die kijkt met je of het gaat om overspanning, een burn-out of iets anders, en welke hulp daarbij past. Vertel er ook bij wat er op je werk gebeurt. Het is geen bijzaak, het hoort bij je klachten. Twijfel je of het al zover is, lees dan wanneer je professionele hulp zoekt, en hoe zo'n consult verloopt staat bij burn-out en de huisarts.

5. Neem het pesten mee naar de bedrijfsarts

Meld je je ziek, of voel je dat je op het punt staat uit te vallen, dan kom je bij de bedrijfsarts terecht. Noem daar het pesten met zoveel woorden, met je aantekeningen erbij. Zo komt ook de kant van je werk aan tafel, en niet alleen je klachten. Hoe de rollen van huisarts en bedrijfsarts verdeeld zijn, lees je bij vergoeding en verwijzing.

Als het pesten stopt, maar je lichaam nog niet mee is

Soms verandert de situatie. Een collega vertrekt, je krijgt een andere afdeling, of je kiest zelf voor een nieuwe baan. En dan merk je dat je lichaam achterloopt: je schrikt van een mail met de naam van je oude team erin, of je slaapt nog slecht terwijl de reden weg is. In mijn praktijk zie ik vaak dat herstel pas echt ruimte krijgt als het pesten gestopt is, en dat je lichaam daarna nog tijd vraagt om een gewone werkdag weer als veilig te ervaren.

Ga je terug naar dezelfde werkplek, dan vraagt nog iets aandacht. Het overzicht uit 2023 vond ook het omgekeerde verband: wie lang verzuimde, werd daarna vaker gepest.^[1] De onderzoekers vragen werkgevers daarom om extra op te letten bij mensen die na lang verzuim terugkomen. Bespreek dus met je bedrijfsarts en je leidinggevende wat er anders moet zijn voordat je teruggaat. Hoe je daarna je uren stap voor stap uitbreidt, lees je in het opbouwschema voor werk na burn-out.

Onze begeleiding is adjunct: de huisarts blijft je eerste route, en bij een vermoeden van depressie of angststoornis is verwijzing naar de eerstelijnspsycholoog of GGZ vaak passender dan een traject bij ons. Past het wel, dan oefenen we samen hoe je lichaam na een spannend moment weer zakt: via je adem, via de spanning in je spieren, en door spanning op te merken voordat die je hele dag kleurt.

Veelgestelde vragen over pesten op het werk en burn-out

Wat er op je werk gebeurt, zegt iets over die werkplek, niet over wat jij waard bent. Je lichaam reageert op een situatie die te lang spanning gaf, en met de juiste mensen naast je kan het weer leren zakken, te beginnen bij een eerste gesprek.