CGT én lichaamsgerichte behandeling bij SOLK: waarom ze elkaar versterken

Misschien heeft u de cardioloog al gezien, zijn de bloedwaarden in orde, en weet u rationeel dat de duizeligheid en de drukte op uw borst niets gevaarlijks zijn. En toch komt uw lichaam niet tot rust. U herkent uw eigen piekergedachten, u snapt waar ze vandaan komen, en alsnog blijft de spanning in uw schouders, uw adem en uw maag gewoon staan.

Dat is een van de eerlijkste signalen dat begrijpen alleen niet altijd genoeg is. Bij psychosomatische of aanhoudende lichamelijke klachten kan het denken helder worden terwijl het lichaam nog in de overlevingsstand blijft hangen. In de psychosomatische fysiotherapie zien we dat vaak: het inzicht landt, de klacht niet.

Daarom gaat deze pagina niet over de vraag óf u met uw klachten naar gesprekstherapie of naar het lichaam moet, maar over hoe die twee elkaar versterken. Ze is geschreven voor u als u zelf met onverklaarde klachten loopt, en voor de huisarts, psycholoog of gedragstherapeut die overweegt of er een lichaamsgericht spoor bij past.

SOLK staat voor Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten: echte lichamelijke klachten waarvoor lichamelijk onderzoek geen passende verklaring vindt. De Nederlandse zorg gebruikt steeds vaker de term ALK, Aanhoudende Lichamelijke Klachten, omdat die benoemt wat de klacht wél doet in plaats van wat ze niet is. De volledige definitie volgens NHG-Standaard SOLK en de NALK-zorgstandaard leest u op de pagina over psychosomatische klachten.

Veel behandeling van SOLK begint, terecht, bij het denken. Catastroferende interpretaties van een lichaamssignaal, selectieve aandacht voor elke hartslag, ziekteopvattingen die niet kloppen, en het vermijden van wat spanning oproept: het zijn herkenbare, goed onderbouwde aangrijpingspunten. Maar bij een deel van de mensen blijft er iets buiten beeld als het verhaal puur cognitief wordt verteld, en dat is het lichaam zelf als ontregeld fysiologisch systeem.

Want onder de gedachten draait vaak een ander proces door: een zenuwstelsel met een chronisch verhoogde sympathische tonus, een adempatroon dat ook in rust ontregeld blijft, een parasympathische rem (de herstelkant van het autonome zenuwstelsel) die niet meer goed aangrijpt. Volgens recent onderzoek naar interoceptie, de manier waarop het brein lichaamssignalen waarneemt en voorspelt, kunnen klachten ontstaan en aanhouden wanneer die voorspellingen structureel afwijken van wat het lichaam werkelijk doet (Henningsen et al., 2018; Van den Bergh et al., 2017). Dat is precies een snijvlak waar denken en fysiologie niet los van elkaar staan.

Cognitieve gedragstherapie (CGT) werkt bij SOLK op de patronen die de klacht in stand houden. Een gedragstherapeut helpt u catastroferende ziekteopvattingen onderzoeken en bijstellen, en dat heet cognitieve herstructurering. Met exposure bouwt u stap voor stap weer contact op met situaties of lichaamssensaties die u was gaan vermijden. En met gedragsactivatie komt u terug in beweging op de gebieden die door de klachten waren stilgevallen.

Dat is geen verouderde of zachte aanpak. Het cognitief-gedragsmatige model van SOLK, met aandacht voor de cirkel van klacht, aandacht, interpretatie en gedrag, is goed onderbouwd, en voor veel mensen helpt een behandeling die daarop aangrijpt. Wie deze route krijgt aangeboden, krijgt een serieuze, evidence-based behandeling.

En toch ketst het cognitieve werk bij een deel van de mensen af op een lichaam dat niet meekomt. Het inzicht landt op het niveau van begrijpen, maar niet op het niveau van de klacht: u weet dat u veilig bent, en uw zenuwstelsel vertelt dat verhaal van veiligheid nog niet mee. In mijn praktijk zie ik dan vaak dat de instandhouding niet zozeer cognitief verloopt, maar lichamelijk. Daar komt het tweede spoor in beeld.

Een psychosomatisch fysiotherapeut werkt niet aan uw gedachten, maar aan het lichamelijke systeem waarop die gedachten aangrijpen. Drie onderdelen doen daarbij het meeste werk, en ze blijven bewust kort en geankerd aan wat we weten.

Ademregulatie. Een chronisch te hoog en te oppervlakkig adempatroon houdt het sympathische zenuwstelsel in stand en kan klachten als duizeligheid, tintelingen en hartkloppingen rechtstreeks uitlokken. Trage, rustige ademhaling kan de parasympathische activiteit verhogen en gaat samen met een betere hartritmevariabiliteit, een maat voor de veerkracht van het zenuwstelsel (Zaccaro et al., 2018). Een meta-analyse van ademoefeningen vond bovendien een gemiddeld gunstig effect op stressklachten (Fincham et al., 2023). Voor wie de paniek cognitief begrijpt maar lichamelijk niet kalmeert, is dit vaak de ontbrekende schakel.

Interoceptieve hertraining. Anders dan bij afleiding leert u lichaamssignalen juist accurater waarnemen en beter verdragen, zodat de voorspellingsfout tussen brein en lichaam kleiner wordt en de alarmreactie afzwakt. Dat sluit conceptueel dicht aan op de exposure-principes die de gedragstherapeut al gebruikt: niet wegkijken van het signaal, maar er anders mee leren omgaan.

Autonome regulatie en spanningsregulatie. Een bruikbaar klinisch kader hierbij is het window of tolerance, het spanningsvenster waarbinnen u kunt nadenken, voelen en reguleren. Schiet u daarbuiten, in hyperalertheid of juist in verstarring, dan is de denkruimte die CGT veronderstelt minder beschikbaar. Lichaamsgericht werk helpt u terug binnen dat venster, zodat het cognitieve werk weer aangrijpt. Wilt u begrijpen waarom dat venster vernauwt, lees dan de uitleg over een ontregeld zenuwstelsel.

Ik ben hier graag eerlijk over de grenzen. Het window of tolerance gebruik ik als praktisch klinisch kader, niet als bewezen mechanisme, en de populaire polyvagaaltheorie die er vaak bij wordt gehaald is neurofysiologisch omstreden. Geen van deze onderdelen geneest SOLK op zichzelf. Wat ze voor een deel van de mensen wél kunnen doen, is het lichamelijke fundament stabiliseren waarop cognitief werk daarna beter aangrijpt.

De vraag is zelden lichaam óf geest, maar in welke volgorde en in welke verhouding. Wie tijdens een sessie buiten zijn spanningsvenster zit, kan een cognitieve oefening nu eenmaal minder goed benutten. Soms werken we daarom eerst aan adem en lichaamsbewustzijn, niet als doel op zich, maar om de lichamelijke voorwaarde te scheppen waaronder het denkwerk pas echt beklijft. Bij anderen lopen beide sporen vanaf het begin naast elkaar.

Wat u van zo'n gecombineerd traject mag verwachten, is gedeelde taal en gedeelde doelen. Gedragstherapeut en psychosomatisch fysiotherapeut praten allebei over instandhoudende factoren, over vermijding, over aandacht en over arousal; ze benoemen alleen verschillende ingangen. Voor u betekent dat geen twee losse behandelingen die langs elkaar heen werken, maar één richting waarin het lichaam leert dat ontspannen weer veilig is en het denken die ruimte benut.

Het herstel verloopt daarbij zelden in een rechte lijn, en dat hoort erbij. Hoe lang het mag duren en welke fasen u kunt verwachten, leest u in de hersteltijdlijn en in de uitleg over de fasen van een burn-out. Veel mensen merken dat juist de combinatie maakt dat eerdere stappen die niet beklijfden, nu wel houden.

De Nederlandse zorg kent een vaste volgorde, en het loont om die te lopen. Elke stap maakt de volgende gerichter, en de huisarts blijft daarbij uw eerste route.

Voor de praktische kant (verwijsbrief, vergoeding en aantal zittingen) leest u verder op vergoeding en verwijzing. Twijfelt u welke route bij u past, neem dan een korte tijdlijn van uw klachten en een eerlijk beeld van uw slaap en herstel mee naar het eerste gesprek; dat maakt elk consult gerichter.