Hartkloppingen door stress en burn-out: wanneer is het gevaarlijk, en wanneer niet?

Hoe hartkloppingen door stress voelen

Veel mensen omschrijven het zo: 'ineens voel ik mijn hart bonzen, terwijl ik niets aan het doen ben'. U zit rustig op de bank, of u ligt net in bed, en dan begint het. Een snelle hartslag. Een overslag, alsof uw hart een tel mist en die dan met een bons inhaalt. Soms een gejaagd, opgejaagd gevoel dat u niet kunt plaatsen. U voelt uw hartslag in uw borst, in uw keel, soms tot in uw oren.

Kenmerkend is dat het opkomt zonder inspanning, juist op de momenten dat u tot rust wilt komen. En bijna altijd komt er een tweede golf achteraan: de schrik. Is er iets mis met mijn hart? Die vraag maakt de hartslag nog sneller, en zo houdt het zichzelf in stand. Hartkloppingen staan zelden op zichzelf; ze horen vaak bij een breder patroon van lichamelijke klachten door stress, zoals een gespannen nek, kortademigheid of een onrustige maag.

Is dit gevaarlijk? Wat we weten over hartkloppingen bij stress

Voor de meeste mensen is het eerlijke antwoord geruststellend: nee, hartkloppingen door stress zijn zelden gevaarlijk. In een groot onderzoek onder mensen die met hartkloppingen bij de dokter kwamen, bleek na onderzoek in bijna een derde van de gevallen een psychische oorzaak de verklaring, zoals spanning, angst of paniek. En misschien nog belangrijker: de kans op een ernstige gebeurtenis, zoals overlijden of een beroerte, was in het jaar erna zeer laag.^[1] Wel keerden de kloppingen bij veel mensen terug. Dat past bij wat ik in mijn praktijk zie: het is hinderlijk en beangstigend, maar het is meestal geen teken dat uw hart ziek is.

Dat wil niet zeggen dat u het moet wegwuiven. Hartkloppingen die u niet kent, verdienen één keer een medische beoordeling, zodat een hartoorzaak netjes is uitgesloten. Dat is geen overdreven voorzichtigheid, dat is goede zorg. Pas wanneer uw huisarts het hart heeft nagekeken en geruststelt, kunt u met een gerust hoofd naar de eigenlijke bron kijken: een overbelast zenuwstelsel. Precies die volgorde, eerst uitsluiten, dan behandelen, sluit aan bij hoe de huisartsenrichtlijn met stressklachten omgaat.^[5]

Waarom uw hart op hol slaat: adrenaline en uw zenuwstelsel

Om te begrijpen waarom het hart bonst zonder dat u rent, moet u één mechanisme kennen. Uw lichaam heeft een ingebouwd alarmsysteem: de sympathicus, de tak van uw zenuwstelsel die u klaarmaakt voor actie. Zodra dit alarm afgaat, dumpt uw lichaam adrenaline in de bloedbaan. Uw hart klopt sneller en krachtiger, uw ademhaling versnelt, uw spieren spannen aan. Dit is de vecht-vluchtreactie, en die is razendsnel en levensreddend wanneer er echt gevaar is.

Bij kortdurende spanning zakt dat alarm daarna vanzelf weer weg. Een andere tak, de parasympathicus, treedt op als rem: hij vertraagt het hart en brengt het lichaam terug in de rust-stand. Bij langdurige stress en burn-out gaat juist die rem haperen. Het alarm blijft te lang aanstaan en dooft niet meer netjes uit. Onderzoek bij mensen met een klinische burn-out laat zien dat de parasympathische rem, meetbaar via de hartslagvariabiliteit, chronisch verzwakt is.^[2] Het gevolg voelt u: uw hart schiet sneller omhoog en komt trager tot bedaren, ook op momenten dat er niets aan de hand is.

Deze kloppingen zijn dus geen inbeelding en geen aanstellerij. Ze zijn een echte, lichamelijke reactie van een zenuwstelsel dat te lang in de hoogste versnelling heeft gestaan. Datzelfde mechanisme verklaart waarom psychosomatische klachten zoals hartkloppingen zo hardnekkig kunnen zijn: het probleem zit niet in het orgaan, maar in de aansturing.

Wanneer u wél direct de huisarts belt

Geruststelling mag nooit betekenen dat u alarmsignalen negeert. De volgende klachten horen niet bij 'gewone' stresskloppingen. Bel bij een of meer hiervan direct uw huisarts of de huisartsenpost:

• Pijn of druk op de borst die niet binnen een paar minuten wegtrekt.
• U ademt moeilijk of bent kortademig zonder inspanning.
• U hebt het gevoel dat u flauwvalt, of u bent daadwerkelijk flauwgevallen.
• Uw hart klopt ineens heel anders dan u gewend bent, bijvoorbeeld volstrekt onregelmatig, en dat gaat niet weg.

Bel 112 wanneer pijn op de borst samengaat met uitstraling naar arm, kaak of rug, met zweten of met misselijkheid. Deze signalen zijn conservatief gekozen: ze betekenen niet dat er iets ernstigs áán de hand is, maar dat het te belangrijk is om af te wachten.^[4] En blijft de twijfel knagen, of overkomt het u voor de eerste keer? Laat het dan gewoon checken. Uw huisarts kan met een paar eenvoudige stappen het hart beoordelen en, als dat niets oplevert, met u meekijken naar de stress eronder. Wat de huisarts precies doet bij stressklachten, leest u in burn-out en de huisarts.

Wat u kunt doen als uw hart op hol slaat

1. Adem trager, met een langere uitademing

De snelste manier om de parasympathische rem in te schakelen loopt via uw ademhaling. Adem rustig in op 4 tellen en uit op 6 tellen, ongeveer vijf à zes ademhalingen per minuut. Juist de langere uitademing activeert de rem die uw hartslag verlaagt; dit effect is in gecontroleerd onderzoek bevestigd.^[3] Weet u even niet waar u moet beginnen, volg dan onze 5-minuten niets-doen-pauze.

2. Stop met het 'checken' van uw pols

Het is een begrijpelijke reflex: bij elke klopping uw hartslag voelen of uw stappenteller checken. Maar dat gericht monitoren houdt uw aandacht juist op het hart gericht en versterkt de onrust. Leg uw hand weg, richt uw aandacht op iets buiten uw lichaam, en laat de golf voorbijgaan. Dat lukt bijna altijd.

3. Beperk cafeïne, alcohol en nicotine

Koffie, cola, energiedrank, alcohol en roken kunnen hartkloppingen versterken of uitlokken. In een periode waarin uw systeem toch al op scherp staat, is minderen het proberen waard. Let ook op laat op de dag: cafeïne werkt langer door dan u denkt.

4. Bouw echte hersteltijd in over de dag

Losse rustmomenten zijn geen luxe maar onderhoud voor uw zenuwstelsel. Korte pauzes zonder scherm, een wandeling, even niets: het zijn de momenten waarop de rem weer leert aanslaan. Niet één keer per week, maar verspreid over elke dag.

Als de hartkloppingen blijven terugkomen

Blijven de kloppingen terugkomen nadat uw huisarts uw hart heeft nagekeken, dan is dat een signaal dat niet het hart, maar het zenuwstelsel aandacht vraagt. Dan helpt het weinig om alleen het symptoom te bestrijden; het patroon eronder moet ruimte krijgen om te herstellen. Dat laat zich begeleiden, stap voor stap, met aandacht voor ademhaling, spanning en de manier waarop u belasting en herstel over uw dagen verdeelt. Wilt u meer lezen over de lichaamsgerichte behandelkant hiervan, dan besteedt mijn zusterpraktijk daar aandacht aan op de pagina over hartkloppingen door stress.

Veelgestelde vragen over hartkloppingen door stress en burn-out

De rode draad: hartkloppingen bij stress zijn een luide boodschapper, geen ziekte van het hart. Laat het één keer nakijken, en richt uw energie daarna op de bron: een zenuwstelsel dat weer mag leren schakelen tussen inspanning en rust.