Vermoeidheid na kanker of burn-out: waar zit het verschil, en wat helpt?

Hoe moeheid na kanker voelt, en waarom je aan burn-out denkt

De behandeling is klaar. Om je heen haalt iedereen opgelucht adem, en jij wordt 's ochtends wakker met armen en benen die zwaar aanvoelen voordat de dag goed en wel begonnen is. Een ronde door de supermarkt kost je de rest van de middag. Na een uur bijpraten met een vriendin moet je liggen. Je had gedacht dat het moe-zijn zou wegtrekken zodra de chemo of de bestraling achter je lag, en dat gebeurt niet, of veel trager dan je had gehoopt.

Dan komt er een vraag op die ik in mijn praktijk vaak hoor: is dit nog de kanker, of is het iets anders? Zeker als je weer aan het werk bent gegaan, of als je hoofd vol zit met alles wat er dit jaar gebeurd is, ligt het woord burn-out ineens dichtbij. Dat is een eerlijke vraag, geen overdreven zorg.

Het antwoord bepaalt namelijk wat je helpt.

Waarom beweging hier een hoofdrol speelt

Kankergerelateerde vermoeidheid is de moeheid die bij kanker en de behandeling ervan hoort, zowel tijdens als na die behandeling.^[1] In mijn praktijk omschrijven mensen haar vaak als een moeheid die niet in verhouding staat tot wat ze die dag deden. Je hebt weinig gedaan en voelt je toch alsof je een verhuizing achter de rug hebt.

Hoe lang ze kan blijven, laat een groot Nederlands onderzoek zien bij volwassenen die als kind kanker hadden. Van hen had 26,1% ernstige vermoeidheid die al minstens een half jaar aanhield, tegenover 14,1% van hun broers en zussen.^[3] Het ging om mensen bij wie de diagnose minstens vijf jaar eerder was gesteld. Die groep is niet dezelfde als mensen die op volwassen leeftijd kanker kregen, dus je kunt dit cijfer niet een op een op jezelf leggen. Twee dingen laat het wel zien: de moeheid is echt en verdient een eigen plek, en de meeste mensen in die studie hadden jaren later geen ernstige, langdurige vermoeidheid.

Juist omdat de moeheid zo zwaar voelt, ligt rust voor de hand. Het onderzoek kijkt vooral naar een andere route: beweging. Een netwerk-meta-analyse, een studie die 56 gerandomiseerde onderzoeken naast elkaar legde (onderzoeken waarin het lot bepaalt wie welke aanpak krijgt), vond dat de combinatie van kracht- en duurtraining de moeheid het sterkst verminderde, zowel tijdens als na de behandeling.^[1] Yoga en regelmatig bewegen hielpen ook. Na afloop van de behandeling hield alleen die combinatie van kracht en duur een duidelijk effect.

In de psychosomatische fysiotherapie werken we met het begrip belastbaarheid: wat je lichaam aankan zonder dat het dagen nodig heeft om bij te komen. Gedoseerd trainen is een manier om die belastbaarheid stap voor stap te vergroten. In die manier van kijken heeft rust een plek in je week, en is het opbouwen van beweging de route naar meer belastbaarheid.

Ook wat er in je hoofd gebeurt, telt mee. In een studie van het UMCG met de Untire-app, een Nederlandse zelfhulpapp voor mensen met moeheid door kanker, bij Engelstalige deelnemers, nam de moeheid vooral af doordat mensen minder gingen rampdenken over hun moeheid, minder somber waren en meer met aandacht in het moment konden zijn.^[2] Rampdenken is de neiging om bij elke slechte dag het ergste te verwachten. Meer bewegen en beter slapen verklaarden het effect van die app niet aantoonbaar. Dat zegt iets over hoe die app werkte, niet dat bewegen zinloos is: daarvoor staat de trainingsstudie hierboven.

Vermoeidheid na kanker of burn-out: waar let je op?

Aan de moeheid zelf lees je niet af waar ze vandaan komt. Daar is een gesprek met je huisarts of oncoloog voor nodig. Wat je wel kunt doen, is dat gesprek voorbereiden met een paar vragen aan jezelf:

• Wanneer begon de moeheid: tijdens of kort na de behandeling, of pas later, na een periode waarin werk, zorgen en verplichtingen zich opstapelden?
• Waar merk je haar het meest: in je lijf, dat na een kleine inspanning zwaar wordt, of vooral in je hoofd, met piekeren, prikkelbaarheid en weinig zin in werk dat je eerst graag deed?
• Wat gebeurt er als je iets meer beweegt dan gisteren: voel je je daarna wat beter, of val je een dag later flink terug?
• Zijn er naast de moeheid nieuwe of veranderde lichamelijke klachten? Die bespreek je altijd met je arts.

Die derde vraag is meer dan een detail. Val je na een kleine inspanning telkens pas een dag later terug, dan is dat een patroon om aan je arts te melden; waarom, lees je bij ME/CVS of burn-out. Moeheid kan bovendien bij meer dingen horen dan kanker of burn-out. Het overzicht van zulke look-alikes staat bij burn-out of iets anders.

Het hoeft ook geen of-of te zijn. In de Untire-studie, bij mensen met kanker en mensen die de behandeling achter zich hadden, nam de moeheid mee af wanneer somberheid en rampdenken afnamen.^[2] Lichaam en hoofd werken hier samen, en dat is precies waar psychosomatische klachten over gaan: echte lichamelijke klachten waarin spanning een rol speelt. Voor jou betekent het dat er twee ingangen zijn om aan te werken, in plaats van een.

Wat je zelf kunt doen tegen moeheid na kanker

1. Leg je moeheid eerst voor aan je huisarts of oncoloog

Voor je gaat trainen of jezelf een burn-out toeschrijft: bespreek de moeheid met de arts die je behandeling kent. Die kan nagaan of er iets anders meespeelt en zeggen welke belasting voor jou veilig is. Neem de antwoorden op de vragen hierboven mee; een patroon zegt een arts meer dan het woord 'moe' alleen.

2. Bouw kracht en duur op, in kleine stappen

De sterkste aanwijzingen gaan over een combinatie van krachttraining en duurtraining, zoals wandelen of fietsen.^[1] Begin onder je grens, niet erop. Kies liever korte momenten die je volhoudt dan een zware sessie die je de dag erna uitschakelt. Een fysiotherapeut kan het startniveau en de opbouw met je afstemmen, zodat je niet zelf hoeft te raden hoeveel te veel is.

3. Vang de rampgedachte op tijd

Merk je dat elke vermoeide ochtend een gedachte oproept als 'er is vast iets mis'? Schrijf die gedachte op, en zet er een tweede zin naast die ook klopt, bijvoorbeeld: 'ik ben vandaag moe, en gisteren lukte de wandeling wel'. Minder rampdenken hing in onderzoek samen met minder moeheid.^[2] Het burn-out gedachtendagboek geeft je daar een vaste vorm voor. Blijft de zorg over je gezondheid knagen, bespreek die dan bij de volgende controle; daar is die afspraak ook voor.

4. Speelt er ook overbelasting: maak ruimte voor herstel

Kloppen de antwoorden op de vragen meer bij werk en zorgen die zich opstapelden, dan vraagt dat deel een andere aanpak dan training alleen. In de psychosomatische fysiotherapie zien we bij overbelasting een zenuwstelsel dat lang meer gaf dan het kon herstellen, waardoor de parasympathische rem, het deel van je zenuwstelsel dat je laat bijkomen, minder goed aanslaat. Dan helpt een dagritme waarin inspanning en bijkomen elkaar afwisselen. Kun je 's avonds moe zijn en toch niet in slaap komen, lees dan chronisch moe en niet kunnen slapen. Wat een realistisch tempo is bij een burn-out, staat in hoe lang een burn-out duurt.

Bij wie je terechtkunt met moeheid na kanker

Je huisarts en je oncoloog blijven je eerste aanspreekpunt. Zij kennen je behandeling, kunnen andere oorzaken nagaan en weten wat er in jouw situatie aan begeleiding beschikbaar is. Voor het trainingsdeel is een fysiotherapeut met ervaring in oncologie vaak de beste match: die weet hoe je na een behandeling verantwoord kracht en conditie opbouwt.

Mijn werk ligt bij het andere deel: de spanning die blijft hangen, het hoofd dat niet tot rust komt, of een terugkeer naar werk die meer kost dan je had verwacht. Daar kijk ik samen met je naar ademhaling, spanning in je lijf en de verdeling van belasting en bijkomen over je week. Onze begeleiding is adjunct: de huisarts blijft je eerste route, en bij een vermoeden van depressie of angststoornis is verwijzing naar de eerstelijnspsycholoog of GGZ vaak passender dan een traject bij ons.

Veelgestelde vragen over vermoeidheid na kanker en burn-out

Je moeheid na kanker heeft een naam en een richting. Laat haar een keer goed bekijken, begin klein met bewegen, en geef het hoofddeel net zoveel aandacht als het lijf: dan heb je twee ingangen in handen in plaats van een.